Trong những năm gần đây, cụm từ “sản phẩm OCOP“ xuất hiện ngày càng phổ biến trên các phương tiện truyền thông, tại các hội chợ thương mại, siêu thị và gian hàng nông sản trên toàn quốc. Những tem nhãn OCOP 3 sao, 4 sao hay 5 sao được xem như một “chứng chỉ vàng” khẳng định chất lượng và nguồn gốc của sản phẩm địa phương. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ sản phẩm OCOP là gì, quy trình đánh giá ra sao và chương trình này mang lại giá trị gì cho nền kinh tế Việt Nam. Bài viết này sẽ giải đáp toàn bộ thắc mắc của bạn một cách chi tiết và dễ hiểu nhất.
1. Sản phẩm OCOP là gì? Nguồn gốc và khái niệm chuẩn
Khái niệm sản phẩm OCOP
OCOP là viết tắt của cụm từ tiếng Anh: “One Commune One Product”, dịch sang tiếng Việt có nghĩa là “Mỗi xã một sản phẩm”. Đây là chương trình phát triển kinh tế khu vực nông thôn theo hướng phát triển nội lực và gia tăng giá trị, trọng tâm là phát triển sản phẩm nông nghiệp, phi nông nghiệp, dịch vụ có lợi thế ở mỗi địa phương theo chuỗi giá trị.
Như vậy, sản phẩm OCOP là các sản phẩm hàng hóa hoặc dịch vụ du lịch sinh thái/cộng đồng xuất phát từ nguồn lực bản địa (nguyên liệu, tri thức truyền thống, văn hóa địa phương), do các chủ thể kinh tế (hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh) sản xuất và đạt tiêu chuẩn đánh giá phân hạng theo Bộ tiêu chí OCOP Quốc gia.
Nguồn gốc của chương trình OCOP
Mô hình OCOP không phải là sáng kiến hoàn toàn mới mà được học hỏi và phát triển từ mô hình OVOP (“One Village One Product” – Mỗi làng một sản phẩm) khởi xướng tại tỉnh Oita, Nhật Bản vào năm 1979. Mô hình này đã đạt được thành công rực rỡ, giúp vực dậy nền kinh tế nông thôn Nhật Bản và sau đó được lan rộng ra nhiều quốc gia như Thái Lan (mô hình OTOP), Hàn Quốc, Trung Quốc, Malawi…
Tại Việt Nam, sau thời gian thí điểm thành công tại tỉnh Quảng Ninh (từ năm 2013), Thủ tướng Chính phủ đã chính thức ban hành Quyết định số 490/QĐ-TTg ngày 07/05/2018 phê duyệt Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” giai đoạn 2018 – 2020 trên phạm vi toàn quốc, và tiếp tục đẩy mạnh trong các giai đoạn tiếp theo.
2. Các nhóm sản phẩm OCOP chính tại Việt Nam
Theo Quyết định mới nhất của Thủ tướng Chính phủ về Bộ tiêu chí đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP, các sản phẩm tham gia chương trình được chia thành 6 nhóm ngành hàng chính:
- Nhóm Thực phẩm: Bao gồm nông sản tươi sống (rau, củ, quả, thịt, trứng, thủy hải sản) và thực phẩm đã qua chế biến (bánh, kẹo, mứt, gia vị, giò chả, đồ khô…).
- Nhóm Đồ uống: Bao gồm đồ uống có cồn (rượu thủ công, rượu vang, bia thủ công…) và đồ uống không cồn (trà, cà phê, nước trái cây, nước khoáng…).
- Nhóm Thảo dược: Các sản phẩm có nguồn gốc từ cây dược liệu (tinh dầu, thuốc nam, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm từ thiên nhiên…).
- Nhóm Vải và may mặc: Các sản phẩm làm từ bông, sợi, lụa, thổ cẩm, trang phục truyền thống, thảm, chăn gối…
- Nhóm Lưu niệm – Nội thất – Trang trí: Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, đồ gỗ, gốm sứ, mây tre đan, đá mỹ nghệ, kim khí… làm quà lưu niệm hoặc trang trí.
- Nhóm Dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch: Các dịch vụ du lịch trải nghiệm nông nghiệp, làng nghề, du lịch văn hóa bản địa.
3. Tiêu chuẩn và Hệ thống phân hạng Sao sản phẩm OCOP
Để được công nhận là sản phẩm OCOP, sản phẩm phải trải qua quá trình đánh giá nghiêm ngặt dựa trên khung điểm 100 với các tiêu chí về: Khả năng cung ứng và kinh doanh, chất lượng sản phẩm, sức mạnh cộng đồng và câu chuyện sản phẩm (Product Story). Cụ thể, hệ thống phân hạng sản phẩm OCOP được chia thành 5 cấp độ sao:
| Hạng Sao | Thang Điểm | Đặc Điểm & Đánh Giá |
|---|---|---|
| 1 Sao | Dưới 30 điểm | Sản phẩm mới bắt đầu hình thành, chưa đạt tiêu chuẩn thương mại hóa rộng rãi. |
| 2 Sao | Từ 30 đến 49 điểm | Sản phẩm đã bắt đầu hình thành, có tiềm năng nhưng cần cải tiến nhiều về bao bì, quy trình sản xuất và hồ sơ pháp lý. |
| 3 Sao | Từ 50 đến 69 điểm | Sản phẩm đạt tiêu chuẩn, có đặc trưng địa phương, quy mô sản xuất ổn định, tiêu thụ tốt tại thị trường cấp tỉnh/khu vực. Do UBND cấp huyện/tỉnh đánh giá và công nhận. |
| 4 Sao | Từ 70 đến 89 điểm | Sản phẩm chất lượng cao, quy trình sản xuất chuẩn chỉnh, bao bì đẹp, có khả năng cạnh tranh trên thị trường toàn quốc và tiềm năng xuất khẩu. Do UBND cấp tỉnh đánh giá và công nhận. |
| 5 Sao | Từ 90 đến 100 điểm | Sản phẩm chất lượng vượt trội, đạt chuẩn quốc tế, có khả năng xuất khẩu cao. Do Hội đồng OCOP Trung ương (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) đánh giá và Thủ tướng/Bộ trưởng công nhận. |
Lưu ý: Giấy chứng nhận sản phẩm OCOP thường có thời hạn hiệu lực trong vòng 36 tháng (3 năm). Sau thời gian này, các chủ thể phải làm thủ tục đánh giá, phân hạng lại.
4. Ý nghĩa quan trọng của Chương trình OCOP đối với Việt Nam
Chương trình OCOP không đơn thuần là việc cấp chứng nhận cho sản phẩm, mà mang lại những giá trị to lớn cho nhiều bên liên quan:
Đối với các chủ thể sản xuất (Nông dân, Hợp tác xã, Doanh nghiệp)
- Nâng cao giá trị thương hiệu: Nhãn hiệu OCOP giúp sản phẩm tăng tính uy tín, dễ dàng tiếp cận các hệ thống siêu thị lớn (WinMart, Co.opmart, Go!…) và sàn thương mại điện tử.
- Cải tiến toàn diện: Quá trình tham gia OCOP buộc chủ thể phải chuẩn hóa quy trình sản xuất, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm, hoàn thiện bao bì, tem truy xuất nguồn gốc và xây dựng “câu chuyện sản phẩm”.
- Hỗ trợ xúc tiến thương mại: Được ưu tiên tham gia các hội chợ, chương trình kết nối cầu cung – cầu, đào tạo quản trị doanh nghiệp và hỗ trợ vốn vay từ nhà nước.
Đối với người tiêu dùng
- An tâm về chất lượng: Sản phẩm OCOP đã qua kiểm định nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.
- Được trải nghiệm đặc sản chính gốc: Dễ dàng thưởng thức các sản phẩm đặc sản vùng miền chuẩn vị, mang đậm bản sắc văn hóa bản địa.
Đối với sự phát triển kinh tế – xã hội địa phương
- Thúc đẩy kinh tế nông thôn: Chuyển đổi từ sản xuất nông nghiệp thuần túy sang phát triển kinh tế nông nghiệp gia tăng giá trị.
- Tạo việc làm và giảm nghèo bền vững: Tận dụng lao động tại chỗ, khai thác tối đa nguồn nguyên liệu sẵn có của địa phương.
- Gìn giữ văn hóa truyền thống: Khôi phục các làng nghề truyền thống, bảo tồn tri thức dân gian và thúc đẩy du lịch nông thôn.
5. Những sản phẩm OCOP nổi tiếng tiêu biểu tại Việt Nam
Hiện nay, Việt Nam đã có hàng ngàn sản phẩm đạt chứng nhận OCOP từ 3 sao đến 5 sao. Dưới đây là một số ví dụ nổi bật:
- Chè Shan Tuyết cổ thụ Fìn Hò (Hà Giang) – Sản phẩm OCOP 5 sao quốc gia, nổi tiếng với hương vị đặc trưng từ vùng núi cao.
- Nước mắm Khải Hoàn Phú Quốc (Kiên Giang) – Sản phẩm OCOP 5 sao giữ trọn hương vị truyền thống của nước mắm cá cơm Phú Quốc.
- Miến dong Phia Đén (Cao Bằng) – Sản phẩm OCOP 4 sao làm từ 100% tinh bột miến riềng nguyên chất, dai ngon tự nhiên.
- Gốm sứ Bát Tràng (Hà Nội) – Nhiều dòng sản phẩm mỹ nghệ đạt chuẩn OCOP 4 sao và 5 sao.
- Mật ong bạc hà Mèo Vạc (Hà Giang) – Sản phẩm đặc sản OCOP mang hương vị độc đáo của vùng đá xám.
6. Hướng dẫn các bước đăng ký đánh giá sản phẩm OCOP
Để một sản phẩm local trở thành sản phẩm OCOP, các chủ thể cần thực hiện theo 6 bước cơ bản sau trong Chu trình OCOP hàng năm:
- Bước 1: Tuyên truyền, hướng dẫn: Cơ quan quản lý OCOP địa phương phát động chương trình và hướng dẫn các chủ thể đăng ký.
- Bước 2: Nhận ý tưởng sản phẩm: Chủ thể nộp ý tưởng sản phẩm hoặc sản phẩm sẵn có về Văn phòng OCOP cấp huyện.
- Bước 3: Nhận Kế hoạch kinh doanh: Chủ thể xây dựng phương án/kế hoạch kinh doanh để phát triển sản phẩm.
- Bước 4: Triển khai kế hoạch: Chủ thể hoàn thiện sản phẩm theo sự hỗ trợ tư vấn (bao bì, chất lượng, quy trình, câu chuyện sản phẩm).
- Bước 5: Đánh giá và phân hạng sản phẩm: Hội đồng OCOP cấp huyện và cấp tỉnh tiến hành chấm điểm. Sản phẩm đạt từ 90 điểm trở lên sẽ trình Hội đồng Trung ương đánh giá cấp 5 sao.
- Bước 6: Xúc tiến thương mại: Cấp chứng nhận, vinh danh và hỗ trợ đẩy mạnh tiêu thụ thị trường.
Kết luận
Qua bài viết này, hy vọng bạn đã hiểu rõ sản phẩm OCOP là gì cũng như tầm quan trọng của chương trình OCOP trong chiến lược phát triển kinh tế nông thôn Việt Nam. Việc ưu tiên lựa chọn và sử dụng sản phẩm OCOP không chỉ giúp người tiêu dùng tiếp cận những sản phẩm an toàn, chất lượng cao mà còn góp phần ủng hộ nông dân Việt, gìn giữ nét đẹp văn hóa và phát triển quê hương đất nước ngày càng giàu đẹp.
